تحلیلی پیرامون شرط فاسخ با استفاده از ادلۀ بیع شرط در حقوق ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات حقوق و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده
در تفسیری موسّع از شرط فاسخ، می­توان آن ­را شرطی دانست که تحقق آن، تعهد یا تعهدات موجود فی­مابین متعهد و متعهدٌله را از بین ­برده، قرارداد یا سایر پدیده­ های حقوقی مشابه آن‌را از ابتدا (با اثر قهقرایی) منفسخ ­می­ گرداند. در قوانین موجود داخلی، پیرامون حکم شرط فاسخ نص قانونی صریحی وجود ندارد و همین عامل موجب ارائۀ استدلال­ های متفاوتی از سوی صاحب‌نظران حقوقی شده است. علاوه براین، در عرصۀ‌ فقهی رویکرد فقیهان امامیه نسبت به این تأسیس حقوقی یکسان نبوده، به‌طوری‌که برخی آن را بنا بر ادلّه‌ای نظیر قاعدۀ منجزیت شروط، منافات شرط فاسخ با مقتضای ذات عقد و عدم مُشرّعیّت ادلّۀ شروط، مبتلا به اشکال دانسته‌اند. در مقابل، عده‌ای دیگر بنابر قول به مُشرّعیّت ادلّۀ شروط، قائل به صحت نهاد شرط فاسخ شده‌اند. در این نوشتار ضمن نقد و تحلیل دیدگاه­ها و استدلال ­های متهافت صاحب­نظران، در نهایت دیدگاه برگزیده خویش مبنی بر امکان سنجی صحت و استعمال چنین تأسیسی در حقوق ایران و فقه امامیه را ارائه کرده و صحت حقوقی کاربرد آن­ را از «انضمام مواد 232و233 قانون مدنی به مواد10و975 همان قانون» به‌دست داده‌ایم. وانگهی، به­ نظرمی­رسدکه عمومات ادله شروط حکایت از مُشرعیّتِ شروط در ایجاد یا اعدام آثار حقوقی دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

An Analysis of Dissolving Condition based on Evidence of Conditional Sale in Iranian Law and Imamiyah Jurisprudence

نویسنده English

Alireza Abin
Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, Law and Islamic Studies, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.
چکیده English

A broad interpretation of the dissolving condition indicates that it is a condition realization of which revokes undertaking(s) between the obligor and the obligee and cancels the contract or other similar legal instruments from the beginning (with a retroactive effect). There is no express legal text on the rule of dissolving condition in domestic standing laws. This has given birth to diversified reasoning by the legal experts. Moreover, in legal terms, the approach followed by Imamiyah jurists vis-à-vis this legal institution is not identical so that some consider it problematic  based on such evidences as principle of definitiveness of conditions, inconsistency of dissolving condition with requirement of nature of condition and lack of legality of evidences on conditions. On the contrary, some believe in the soundness of the institution of dissolving condition based on the legality of the evidences on conditions. This paper is devoted to analysis of consequent opinions and approaches of experts to finally put forth its selected viewpoint on feasibility of soundness and use of such institution in Iranian law and Imamiyah jurisprudence and prove legal soundness of its application on attachment of Articles 232 and 233 of Civil Law to Articles 10 and 975 of the same law. However, it seems that the generality of evidences on conditions prove legality of conditions in creating or destroying the legal effects.

کلیدواژه‌ها English

evidences on conditions
dissolving condition
suspension of dissolution
conditional sale
legality
  • انصاری، مرتضی (1429ق.) کتاب المکاسب، قم: مجمع­الفکر الاسلامی، چاپ هشتم.
  • تسخیری، محمد علی. (1413ق.) مع لجنه علمیه فی الحوزه الدینیه بقم، القواعد الاصولیه و الفقهیه علی مذهب الامامیه، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه.
  • جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1372) ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، چاپ ششم.
  • جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1388) دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت (حقوق تعهدات، عقود و ایقاعات)، تهران: گنج دانش، چاپ اول.
  • حرّ عاملی، محمد بن حسن. (1414ق.) وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم: مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث، چاپ دوم.
  • خوانساری، ‌موسی. (1427ق.) منیه الطالب: تقریرات محمد حسین نائینی، قم: مؤسسۀ النشرالاسلامی، چاپ دوم.
  • زارعی سبزواری، عباسعلی. (1441ق.) القواعد الفقهیه فی فقه الامامیه، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی، چاپ اول.
  • سعد، نبیل ابراهیم. (1997) العقود المسماه (البیع)، بیروت: دارالنهضه العربیه، چاپ اول.
  • سلطان، انور. (1983) العقود المسماه (شرح عقدی البیع و المقایضه)، بیروت: دارالنهضه العربیه.
  • سنهوری، عبدالرزاق احمد. (1958) الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید (البیع)، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  • شهیدی، مهدی، (1385) سقوط تعهدات، تهران: انتشارات مجد، چاپ هفتم (چاپ سوم مجد).
  • صدوق، محمد بن علی. (1404ق.) من لایحضره الفقیه، تحقیق: غفاری، قم: جامعۀ مدرسین، چاپ دوم.
  • صفایی، سید حسین. (1387) قواعد عمومی قراردادها (دوره مقدّماتی حقوق مدنی)، تهران: میزان، چاپ ششم.  
  • طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم. (1429ق.)، حاشیه کتاب المکاسب، قم: موسسه طیبه لاحیاء التراث.
  • غروی اصفهانی، محمدحسین. (1429ق.) حاشیه المکاسب، تحقیق: عباس محمد آل سباع، منشورات ذوی‌القربی، چاپ سوم.
  • کاتوزیان، ناصر. (1387) قواعد عمومی قراردادها، تهران: شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، چاپ دوم.
  • کبّاره، نزیه. (2001) العقودالمسماه (البیع، الاجاره، الوکاله و الکفاله)، طرابلس: مؤسسه الحدیثه الکتاب، چاپ اول.
  • کلینی، محمد بن یعقوب. (1388) الکافی، تحقیق: غفاری، قم: دارالکتب الاسلامیه، چاپ سوم.
  • محقق داماد، سید مصطفی، ابراهیم عبدی پور فرد، سید حسن وحدتی شبیری و جلیل قنواتی. (1379ش.) حقوق قرارداد در فقه امامیه، تهران: سمت، چاپ اول.
  • موسوی خمینی، سید روح­الله. (بی‌تا) کتاب البیع، تهران: مؤسسۀ تنظیم ونشر آثار امام خمینی (قدس سره)، چاپ اول.
  • مؤسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی. (1435ق.) موسوعه الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت(ع)، قم: مؤسسه دایره معارف الفقه الاسلامی، چاپ اول.