بررسی فقهی و حقوقی مفهوم حق و حکم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.

چکیده
حق در اصطلاح فقهی دارای دو معناست: نخست، حق در معنای عام که شامل ملک، حکم و حق به معنای خاص می‌باشد. شاهد این مدعا مواردی نظیر حقّ ابوت، حقّ ولایت برای حاکم، حقّ وصایت، حقّ حضانت و نظایر آن است که گرچه در لسان اخبار و کلمات فقها از آن به حق تعبیر شده لکن همه از مصادیق حکم است.  دوم، حق به معنای خاص که در مقابل ملک و حکم است. لذا توجه داده شده فقهایی که حق را در مقابل ملک و حکم می‌دانند مقصودشان از حکم، حکم تکلیفی است و از آن با تعبیر حکم شرعی و خطاب شارع نیز یاد می‌کنند اما در صورتی که ما حکم را به معنای عام آن، اعم از تکلیفی و وضعی، بدانیم روشن است که حق (به مانند ملک) از اقسام حکم وضعی بوده و به این اعتبار حکم اعم از حق به معنای خاص- معنای دوم - می­شود.
بر این اساس، زمانی که حق با حکم مقایسه می­شود معنای اخص این دو، مورد نظر بوده و لذا هرگاه در فقه سخن از آثار و ویژگی­های حق، نظیر قابلیت اسقاط، نقل و انتقال می­رود مقصود آن است که حق به عنوان حکم وضعی و اعتبار عقلایی مستقل دارای این آثار است و در مقابل حکم تکلیفی فاقد این ویژگی­هاست.
در این مقاله دربارۀ رابطۀ حکم تکلیفی و حکم وضعی و بیان نظرات اصولیان و نظر مختار نیز بحث و بررسی شده است. هم‌چنین در مورد اینکه ملاک و ضابط تشخیص حق از حکم چیست و در آخر اینکه هرگاه در موردی شک شود که از حقوق است یا احکام، مقتضای قاعده و اصل چیست؟ در این‌صورت مقتضای قاعده و در صورت فقدان آن مقتضای اصل عملی چیست؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Jurisprudential and Legal Study of the Concepts of Right and Decree

نویسنده English

Seyed Alireza Foroughi
Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Private Law, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
چکیده English

Right in Islamic jurisprudence entails two meanings: First, right in its general sense, means property and decree and in its specific sense it means right. The examples for this denotation of right are the right of fatherhood, right of guardianship for the ruler, right of administratorship, right of custody and the like. Although these are interpreted as right in the literature of the jurisprudents, they are all examples of decree. Second, right in its particular sense is vis-à-vis property and decree. Therefore, it has been said that the jurisprudents who put right in front of property and decree, they mean a type of religiously obligatory decree, which is also called religious decree or the decree of the Legislator. However, in cases we consider decree in its general sense, either obligatory or enacted, it is clear that right (like property) is a type of enacted decree. Therefore, decree in its general sense is attributable to its particular meaning (second meaning).
On this basis, when right is compared and contrasted with decree, the denotative meaning of the two is involved and when in jurisprudence, jurists talk about the effects and consequences of right, like the capacity to waiver, and transfer, they mean that right possesses these effects as an enacted decree and its independent rational validity. On the contrary, the obligatory decree lacks such characteristics.
This paper is an attempt to study the relationship between obligatory decree and enacted decree, and as well as the viewpoints of theoreticians at law and the independent viewpoints. Attempts also have been made to discuss the criteria for distinguishing right from decree and the procedure and criteria for judgment when doubt is raised about right and decree. In case of the absence of criteria, what shall be the basis for performance?

کلیدواژه‌ها English

Right
decree
enacted decree
obligatory decree
jurisprudence
laws
  • قرآن کریم.
  • آخوند خراسانی، محمدکاظم. (1417ق.) کفایة الاصول، قم: مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث، الطبعة الثانیه.
  • ابن حاجب، عثمان بن عمر. (بی­تا) مختصر منتهی الاصول، چاپ سنگی.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم. (1408ق.) لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.
  • جرجانی، علی بن محمد. (1424ق.) کتاب التعریفات، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1368) ترمینولوژی حقوق، تهران: کتابخانۀ گنج دانش، چاپ چهارم.
  • ــــــــــ . (1356) دانشنامه حقوقی، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم.
  • ــــــــــ . (1370) مکتب­های حقوقی در حقوق اسلام، تهران: کتابخانۀ گنج دانش، چاپ دوم.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد. (1974) الصحاح فی اللغة و العلوم، اعداد و تصنیف: ندیم مرعشلی و اسامه مرعشلی، بیروت: دار الحضارة العربیه، الطبعة الاولی.
  • حسینی حائری، سید کاظم. (1423ق.) فقه العقود، قم: مجمع الفکر الاسلامی، الطبعة الثانیه.
  • خوانساری، آقا موسی. (1424ق.) منیة الطالب فی شرح المکاسب (تقریرات میرزای نائینی)، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، الطبعة الثانیه.
  • خوانساری، سید احمد. (1354) جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، تهران: مکتبة الصدوق، الطبعة الثانیه.
  • زبیدی، محمد مرتضی. (1406ق.) تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار مکتبة الحیاة، الطبعة الاولی.
  • زحیلی، وهبه. (1418ق.) الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دارالفکر و بیروت: دارالفکر المعاصر، الطبعة الرابعه.
  • زرقاء، مصطفی احمد. (1420ق.) المدخل الی نظریة الالتزام العامة فی الفقه الاسلامی (اخراج جدید)، دمشق: دارالقلم، الطبعة الاولی.
  • سیوری (فاضل)، مقداد بن عبداله. (1403ق.) نضد القواعد الفقهیه علی مذهب الامامیه، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، چاپ اول.
  • شلبی، محمد مصطفی. (1405ق.) المدخل فی التعریف بالفقه الاسلامی و قواعد الملکیة و العقود فیه، بیروت: دارالنهضه.
  • شهید اول، محمد بن مکی. (بی‌تا) القواعد و الفوائد، تحقیق: دکتر عبدالهادی حکیم، قم: منشورات مکتبة المفید.
  • شیخ انصاری، مرتضی. (1419ق.) فرائد الاصول (رسائل)، قم: مجمع الفکر الاسلامی، الطبعة الاولی.
  • ــــــــــ . (1410ق.) کتاب المکاسب، بیروت: مؤسسه النعمان.
  • صدر، سید محمد باقر. (1980) دروس فی علم الصول، الحلقات الثلاث، بیروت: دار الکتاب اللبنانی ــ قاهره: دار الکتاب المصری، الطبعة الاولی.
  • صرامی، سیف اله. (به کوشش) (1385) حق، حکم و تکلیف، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
  • صفائی، سید حسین. (1387) قواعد عمومی قراردادها (دورۀ مقدماتی حقوق مدنی)، تهران: بنیاد حقوقی میزان، چاپ ششم.
  • طباطبائی، سید محمد حسین. (1403ق.) المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، الطبعة الخامسه.
  • طباطبائی حکیم، سید محسن. (بی­تا) نهج الفقاهه، قم: انتشارات 22 بهمن، چاپ اول.
  • طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم. (1378ق.) حاشیة المکاسب، تهران: دارالمعارف الاسلامیه.
  • طهرانی، محمد هادی. (1374) «رساله حق و حکم»، تصحیح: نعمت‌الله صفری، نامه مفید، سال اول، شمارۀ 4.
  • علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1980ق.) تهذیب الوصول الی علم الاصول، تحقیق: محمد حسین رضوی کشمیری، لندن: مؤسسه الامام علی (ع)، چاپ اول.
  • غروی اصفهانی، محمد حسین. (1425ق.) حاشیة کتاب المکاسب، قم: پایه دانش، الطبعة الاولی.
  • غروی، میرزا علی. (1425ق.) التنقیح فی شرح المکاسب، کتاب البیع (تقریرات المحقق الخوئی)، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، الطبعة الاولی.
  • فروغی، سید علیرضا. (زمستان و بهار 89ـ1388) «نظریه‌های حق در فقه اسلامی و حقوق غرب»، فصلنامۀ رهنمون، سال هشتم، شمارۀ 30ـ29.
  • ــــــــــ . (بهار و تابستان 1391) «آثار و ویژگی‌های حق از دیدگاه فقه امامیه و قانون مدنی»، دو فصلنامۀ علمی ــ پژوهشی دانش حقوق مدنی، سال اول، شمارۀ نخست.
  • فیّومی، احمد. (1987) المصباح المنیر، بیروت: مکتبة لبنان.
  • کاتوزیان، ناصر. (1385) مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجاه و سوم.
  • ــــــــــ . (1381) فلسفه حقوق: (منطق حقوق)، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم.
  • مامقانی، عبداله (بی‌تا)، نهایة المقال فی تکملة غایة الآمال، چاپ سنگی.
  • مجموعه قوانین اساسی ـ مدنی. (1370) تهران: مؤسسۀ انتشارات جهاد دانشگاهی (ماجد).
  • محقق حلّی، جعفر بن حسن. (1403ق.) شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، بیروت: دار الاضراء، الطبعة الثانیه.
  • مدکور، محمد سلام. (1996) المدخل للفقه الاسلامی، قاهره: دار الکتاب الحدیث، چاپ دوم.
  • مصطفوی، حسن. (1360) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • مکارم شیرازی، ناصر. (1413ق.) انوار الفقاهه (کتاب البیع)، قم: مدرسه الامام امیرالمؤمنین(ع)، الطبعة الثانیه.
  • موسوی بجنوردی، سید حسن (بی‌تا)، منتهی الاصول، قم: مکتبۀ بصیرتی، الطبعة الثانیه.
  • موسوی خمینی، سید روح الله (بی‌تا)، البیع، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  • نجفی، محمد حسن (1981)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة السابعه.